Stemmen van de Mande Jeli balafoon

In dit artikel wordt het stemmen van de balafoons die bespeeld worden door de Jeli of griots in de Mande gemeenschap. Onder de Mande mensen, die in de Westelijke Soedan regio van Afrika leven, zijn de Jelis muziekanten/mondelinge historici wier kunst en kennis van generatie op generatie worden doorgeven binnen de families zoals de Kouyates, de Diabates, de Kontes, de Diawaras etc. De balafoon of bala �vindt men van Mali tot Guinee inclusief Senegal, Gambia, Guinee-Bissau, de Republiek Guinee(Guinee Conakry) en Siërra Leone�. (Lynne Jessup, Mandinka Balafon, p.19). Het is een van de oudste van de Jeli instrumenten en met aan de hand van mondelinge overleveringen is de oorsprong terug te herleiden tot minstens de 13 e eeuw en de dagen van Sunjata de eerste heerser over het Keizerrijk Mali.

De Mande balafoon is een resonerend frame xylofoon, wat eenvoudig betekent dat er toetsen op een geraamte geplaatst hebben en een kalebas resonator onder elke toets hangt. Een toegevoegd kenmerk van de Mande balafoon is dat er twee kleine gaten in resonerende kalebassen gemaakt zijn, die bedekt zijn met dun spinnenrag of sigaretten papier, daardoor maken ze een zoemend mirliton effect geluid, dit maakt het geluid van de toetsen nog mooier. Als je naar opnames zoals â??Djelikaâ? van Toumani Diabate, â??Jaliologyâ? van Dembo Konte, Kausu Kuyate en Mawdo Suso of â??Mögöbaluâ?van Mamady Keita geluisterd hebt, dan heb je een Mande balafoon gehoord.

De eerste vraag betreffende het stemmen van een balafoon is met welke opvolgende tonen of toonsoort komen de toetsen van de Mande balafoon overeen. Op basis van haar studie van de Mandinka (De Mandinka zijn de meest westelijke tak van de Mande familie) balafoons in Gambia, (Mandinka Balafon, p.38/48) kwam Lynne Jessup tot de conclusie dat Mandinka balafoons �ongeveer� met gelijke stappen heptatonisch gestemd zijn, d.w.z. zeven gelijke afstanden per octaaf. Om de lezer een idee te geven wat deze inhoud, is het zinvol het te vergelijken met de gelijke stappen heptatonische stemming van de Westerse majeur of mineur toonsoorten, die eveneens zeven tonen kennen maar, zoals we zullen zien, de intervallen of afstanden tussen de tonen zijn verschillend. Als we een numeriek systeem gebruiken dat het muzikale octaaf in 1200 honderdsten verdeeld ( 100 honderdsten per halve toon levert 12 chromatische stappen in onze schaal). Jessup berekende dat elke interval in de gelijke stappen heptatonische stemming 171,4 honderdste zou zijn (zeven stappen van 171.4 honderdsten is gelijk aan 1200 honderdsten, die samen een octaaf vormen)

Het is belangrijk op te merken dat met uitzondering van de eerste toon en de achtste, geen enkele toon van de Mande balafoons overeenkomt met de westerse majeur of mineur toonsoorten. De tweede toon is verlaagd met 28,6 honderdsten, of ongeveer een kwart van een halve stap (een achtste toon). De derde toon is verlaagd (in vergelijking tot de majeur schaal) met 57,2 honderdste, dus die is aanzienlijk verlaagd(dit zou de oorsprong kunnen zijn van â??blues toonâ?, of wel de verlaagde derde in de Afro Amerikaanse blues en spirituele muziek). De zevende toon is verlaagd met 71,6 honderdste, dat is, alweer, aanzienlijk lager en komt overeen met de Afro Amerikaanse verlaagde zevende toon in de blues (tegenwoordig gebruikt als mineur zeven)

Dit rekenkundige model laat niet zien dat de meeste bala's de zelfde 4^e en 5^e interval gebruiken zoals wij in het Westen. De meer belangrijke toon afwijkingen hebben te maken met de 3e, 6e en 7^e toon. Conceptueel, geeft een gelijke stappen heptatonische stemming een instrument waarop de speler elke melodie in elke toonsoort kan spelen door het geheel een stap te verschuiven. Hoewel dit in de praktijk niet geheel uitkomt.

Jessups �gelijke stappen heptatonische stemming� is een ideaal wiskundig model dat niet noodzakelijk overeenkomt met de werkelijke stemming van de balafoons. Balafoonmakers stemmen traditioneel de balafoons op gehoor, soms met behulp van een andere balafoon, maar zonder de westerse stemvorken of elektronische stemmers. Zij doen het met schoonheidsgevoel en niet door berekening. Dit schoonheidsgevoel schijnt te veranderen met de leeftijd en gebied van oorsprong van de instrumentmaker. Een componist van westerse klassiek muziek kan een stuk schrijven in speciale toonsoort om een gewenste stemming uit te drukken, een balafoon speler/maker zal zijn bala stemmen zodat het exacte geluid ontstaat wat hij zoekt.

Anthony King, een Britse volkenkundige musicoloog, deed uitgebreid onderzoek naar de stemming die door Kora spelers gebruikt wordt. Doordat de Kora gestemd kan worden door de speler en de bala niet(deze wordt eenmalige gestemd door de maker), kunnen Kingâ??s bevindingen leerzaam zijn. King heeft beschreven dat er beduidende verschillen zijn hoe de in de kustgebieden gestemd wordt in vergelijking met de spelers van het oudere â??binnenlandâ?. De groep uit de kustgebieden bestaan uit Jeli families die oorspronkelijk uit het Kabou district van het Portugese Guinee en van de Casamance provincie van Senegal. Deze families kwamen naar deze gebieden als gevolg van de uitbreiding van het Malinese keizerrijk naar het Westen en Zuiden. De binnenlandse groep stammen van de Gambia rivier vallei, tot in Guinee en Mali, of zoals Eric Charry het noemt: â??Oud Mandeâ? het centrum van het oude Mali keizerrijk. Men zou een denkbeeldig onderscheid kunnen maken tussen de Casamance en Kabou spelers als de recente migratie traditie en de â??binnenlandse groepâ? die de meer oude tradities van het oude Mande vertegenwoordigen. Het kan ook va betekenis zijn dat de kust groep meer rechtstreeks contact hadden met de Europeanen en de stemming van de balafoons meer aangepast hebben toen ze speelden voor de Westerse oren. De binnenlandse groep speelde in meestal de â??oudere stijlâ? volgens de â??zuivereâ? traditie van de oude Mande. Zij manifesteren ook een groter invloed van de Arabische wereld door hun stemming en stilistische benadering. Een van de stemming variatie die King beschrijft van de â??kustâ? spelers waarbij zij de 2e en zesde toon beduidend lager stemmen dan de binnenlandse groep. Dit is belangrijk omdat als wij een traditionele Mande melodie gespeeld, wij deze mogelijk niet herkennen door de verschillende stemming.

Een aparte vraag is nog, hoe de balafoonmakers de gewenste toon bereiken? Dit brengt de vraag naar voren hoe de centrale toon te kiezen en daarna fysiek de toetsen aan te passen om de gewenste te toon te produceren. Anthony King schreef de volgende verklaring voor de uit een lopende centrale tonen die verschillende spelers gebruiken:

â??â?¦ de uiteindelijke toon van een kora is meestal afgeleid van het stembereik van de uitvoerende. Het is dus niet verrassend dat geen absolute toon standaard gebruik schijnt te worden. Maar, zoals verwacht mag worden door de overeenkomst van de toon van het instrument met de menselijke stem, zijn de meeste kora in werkelijkheid gestemd binnen redelijke grenzen tot elkaar. Een aanwijsbare uitzondering voor dit gebruik vormen de musici die bewust hun instrument aan de hand van de hoogste grenzen van hun stembereik, omdat er meer populariteit verwacht wordt van een hoge stem gecombineerd met een even hoog gestemde begeleiding. Dit is vooral gebruikelijk onder jonge musici die daardoor de weg hopen the verkorten van het lange proces om een professionele reputatie op te bouwen.(Anthony King, â??The Construction and Tuning of the Kora,â? p.124). In andere woorden als je een bala voor eigen gebruik bouwt, moet je deze op jouw stembereik afstemmen(misschien het hoogste bereik er van!). De bala speelt traditioneel de begeleiding bij zingen en loven.

Lynne Jessup legt in detail uit hoe je een bala bouwt. In het kort. Bouw eerst een taps toelopend frame. Het moet aan de ene zijde breder zijn als de andere. Dan zaag je houten toetsen die zo op het frame komen te liggen dat elke toets steunt op het knooppunt.�Knopen zijn akoestische punten waar de trillingen die de toon vormen de minimale golflengte hebben. Daarom heft het op deze plaats vastzetten geen invloed op het geluid.� (Jessup Mandinka Balafoon, p.35) De knoop punten bevinden zich op 22,5 % van de totale lengte van de toets vanuit elk einde gemeten. (Reinhold Banek en John Scoville, Sound Design (Ten Speed Press, 1995), p. 39) Na de ruwe vorm, is het noodzakelijk door het midden te versmallen(onderkant) de toon van de toets te verlagen en door de uiteinden te verdunnen(onderzijde) de toon te verhogen. Om de toetsen van je bala te stemmen adviseert Jessup�een stemmer of toonindicator met honderdsten uitlezing te gebruiken�(Mandinka Balafon, p. 173) Doordat Jessup concludeerde dat de meest gebruikelijke laagste toon bij Mandinka balafoons ongeveer gelijk wat aan C # (een halve stap boven de middelste C op een piano), stelt zij voor om de laagste toets C # te stemmen en de andere toetsen als volgt:

â??Om overeen te stemmen met een Mandinka balafoon:

Stap 1 â?? stem C #

Stap 2 â?? stem D # minus 30 honderdste

Stap 3 â?? stem E b plus 42 honderdste

Stap 4 â?? stem F # plus 13 honderdste

Stap 5 â?? stem G # minus 15 honderdste

Stap 6 â?? stem A # minus 44 honderdste

Stap 7 â?? stem B b plus 38 honderdste

Stem de rest in octaven(Jessup 173)

Zij gaf ook aanwijzingen om de laagste toets C te stemmen

â?? Als je bij C begint:

Stap 1 â?? stem C

Stap 2 â?? stem D minus 30 honderdste

Stap 3 â?? stem E # plus 42 honderdste, of E b minus 58 honderdste

Stap 4 â?? stem F plus 14 honderdste

Stap 5 â?? stem G minus 15 honderdste

Stap 6 â?? stem A minus 44 honderdste

Stap 7 â?? stem A # plus 27 honderdste

Stem de rest in octaven�

Als conclusie kan opgemerkt worden dat de instrumenten die horen bij xylofoonfamilie gebruikelijk zijn in heel Afrika, maar de Mande balafoon is ongebruikelijk door het gebruik van de heptatonische stemming( in tegenstelling tot de meer gebruikte pentatonische). Als je overweegt een instrument te kopen om het Mande Jeli repertoire te spelen, zorg er dan voor dat het instrument gestemd in een 7 (heptatonische) noten schaal. Als er fijn afstemmingsproblemen zijn met toetsen is het mogelijk om van een doorsnee instrument een degelijk instrument te maken. Maar het is veel moeilijker om te proberen een pentatonisch instrument om te vormen voor het heptatonische repertoire.

Als mogelijk leveranciers voor kwaliteit Mande balafoons kan ik aanraden : ������..

Je moet echter prijzen verwachten tussen $ 500 - $ 600 i de US voor een professioneel balafoon. Enkele tips voor het kopen van een balafoon:

Onderzoek heel goed zowel de boven als de onderzijde van de toetsen om er zeker van te zijn dat er geen barsten in zitten. Je moet ook de kalebassen goed onderzoeken om er zeker van te zijn dat ze heel zijn. De toetsen van een goede balafoon hebben meestal een egaal bol oppervlak, maar je moet er ook op letten dat de toon en het volume van de toetsen gelijkmatig zijn en dat er geen dood klinken toetsen tussen zitten. Tenslotte nog een kleine tip, probeer slaghout te kopen met natuurlijke rubberen uiteinden, dat kan je in de US wel $40 -$50 kosten. Hoewel stokken met einden die bedekt zijn met strips van de een rubberen binnenband veel breder beschikbaar zijn en ook bruikbaar, hebben stokken met natuur rubber uiteinden een beter gewichts verdeling en geven een beter gevoel en een egaler geluid.

Gebruikte Referenties

Lynne Jessup The Mandinka Balafon, Xylo Publications, P.O. Box 1740 - 138, La Mesa, CA 92041

Een complete gids voor de Mande balafoon: het bevat een ook culturele achtergrond informatie over de bala, en de Jeli traditie, het bouwen van een balafoon, een discografie en notatie en achtergrond informatie van 18 muziekstukken van het Mandinke Jeli repertoire. Het boek bevat 191 bladzijden wordt vergezeld door een cassette waarop de basis begeleiding partijen van de melodieën uit het boek en een tweede cassette met optredens van Gambiaanse bala meesters.

El Hadj Djeli Sory Kouyaté "Guinée: Anthologie du balafon mandingue [Guinea: Anthology of Mandingo Balafon]": (3 volumes sold separately) Musique du Monde; Volume 1: 92520-2; Volume 2: 92534-2; Volume 3: 92535-2

REVIEW
Deze 3 Cd's zijn onmisbaar luister materiaal voor studenten of een ieder die geínteresseerd is in de Jeli bala traditie. Zij laten het virtuoze spel van El Hadj Djeli Sory Kouyaté, die onbetwist de beste levende balafoon speler is. Hij wordt begeleid door ervaren muziekanten op een tweede balafoon, bolon (een grote, vier snarige luit), sokko (een vier snarige viool), buru (een dwarsfluit) en tunni (een fluit met twee buizen en een kalebas resonator). De liederen lijken lang en zijn uitstekende geschikt voor een door Djeli Sory Kouyaté's geïnspireerde improvisatie.